The undecided: Conversations with survivors of Female Genital Cutting in Pakistan

By Hina Javed

(This is the fourth part in a series of essays by Hina Javed on her experience of reporting on FGC in Pakistan. Read the whole series here: Pakistan Journal.)

My conversations with survivors had by now made it clear that the more answers I received, the more questions arose. Wrapping my head around Female Genital Cutting (FGC) was not going to be easy as I had, up till that point, been presented with two extreme views of FGC with little room for middleground.

I found myself diving deeper to uncover the truth behind a practice which spanned centuries; a curiosity fuelled my quest to get to the very origins of such an invasive practice.   

From the outside, the Bohra community seemed united, but I found the more I scratched at the community’s surface, the divisions and differences of opinion on FGC became evident. Publicly, the Bohra community will protect their own; quietly, they dissent amongst themselves.

Getting to the bottom of this practice had become more than an assignment for me. The following day I found myself sitting in the drawing room of an elderly lady who belonged to the Bohra community in Karachi. Here was 65-year-old Mrs Sumaira*, ready to answer all my questions without a hint of doubt or hesitation:

“Aunty, what is your opinion on female circumcision? Is it right or wrong?”

“Well, I cannot comment on the moral and legal implications of the practice. It is not for me to decide. All I know is that circumcision is sanctioned by our community leader. I am not entirely sure if it is right or wrong, but I believe the decision should be left with the child,” said Mrs Sumaira.

“What about you? Did you get your daughter circumcised? Did you inform her prior to her circumcision? How did you feel when she was finally cut?” I asked without bothering to check my train of thought or questioning.

“I was in my early thirties when the pressure to get my little one cut started building inside me. I knew it was supposed to happen sooner or later. I feared a backlash from the family elders if I delayed it any further. It was a rite of passage and my daughter had to go through it. My only, and probably biggest fault, was not telling the truth to an innocent child who thought she was going to a lady doctor for a routine check up. I told her they might perform a small operation if they found a ‘bug’ down there. I deeply regretted lying to her when I saw her bleeding and in pain,” she told me somberly.

“Why did you regret? Was it only the pain that made you feel guilty or was it something else?” I asked.

The answer she gave me came ridden with doubt. Sumaira believed she had little choice all those years ago.

“Maybe this wasn’t the right thing to do. Maybe I took something away from her; something that actually belonged to her the minute she opened her eyes. I could have given it a second thought, but I was overwhelmed with uncertainty and wanted to get it out of the way. I knew I would get a lot of raised brows if I avoided it altogether. In fact, I would have been ostracised from the community,” she added.

My line of questioning had ruffled some feathers, and I became more determined to seek answers. “Aunty, forgive me if I am being too intrusive, but didn’t you say you believed it was a necessary rite of passage?”

Sumaira explained that the decision she took for her daughter, without the latter’s consent, was in the girl’s best interest.

“I believe it depends on the type of society you live in and the level of exposure you get growing up. It’s true that circumcision lowers the libido and you have no right to take that away from an individual. However, it becomes necessary to control that drive if the girl is growing up in a conservative society like Pakistan. If she goes ‘astray’,  she would be called names and looked down upon. Besides, she would also have to suppress her desires which could ultimately lead to psychological issues like depression and anxiety,” she said.

“Does that mean it is more of a social requirement than a religious ritual in the Bohra community?” I asked, confused. Sumaira’s reply made it clear she was also confused.

“It could be, but I am not entirely sure about that. I believe it’s good if you get it done. However, there is an element of choice which people did not realise back in the day. People who are growing up in a free society and have liberal mindsets could either do away with it or let their child decide.”

Sumaira continued to speak but her response left a deafening silence from me. It became difficult to detach myself emotionally and focus on that interview. Therefore, I targeted my final question at just that; breaking the silence.

“Then why do you think breaking the silence will help? Why did you decide to speak about this issue in the first place? How will it change the narrative?” I asked apprehensively.

“It’s just the question of expressing yourself. If you disagree with the practice, you should be able to voice your opinion without being bashed by others. And if you want to go for it, then there’s no one stopping you. In either case, there’s no reason for it to be a hush-hush affair. There is more awareness, education and freedom of expression in this day and age. You’re free to make your own decision,” she concluded.

The hour-long question and answer session with Sumaira left me more confused than before. My search for the right answer was becoming fruitless with every interview, but, in the midst of it all, I realised that three categories of people existed in the Bohra community when it came to FGC: the decided, the undecided, and the opposed.

Sumaira is a pseudonym. The person’s original name has been changed to protect her identity.

એક સુલેમાનિ બોહરા પૂછે છે કે શું ‘સારા હોવા’ અને ‘ખરાબ હોવા’ ની વચ્ચે ફક્ત એક નાનકડો માંસનો ટુકડો જ છે?

આ આર્ટિકલ પહેલા સહિયો દ્વારા તારીખ 09 માર્ચ 2017ના રોજ અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. (Read the English version here.)

લેખક :શબનમ મુકબિલ
ઉંમર : 52
દેશ : ભારત

આવું મારી સાથે પણ બન્યુ હતુ…….

જ્યારે હું 6 વર્ષની હતી ત્યારે બે મહિનાનું ઉનાળાના લાંબા વેકેશનમાં હું મારી માં સાથે મુંબઈની સુલેમાનિ સમાજની એક સીટ, બદર બાગ આવી હતી, જ્યાં મારો જન્મ થયો હતો.


સમાજના પરિસરમાં અમારૂં એક સુંદર નાનું કૉટેજ હતું જ્યાં મારી માંએ તેણીનું બાળપણ ગુજાર્યું હતુ. આજે પણ મને તે ઘર વિષેની નાની-નાની દરેક બાબતો યાદ છે જેમ કે, ફર્નિચર અને રૂમમાં તેની ગોઠવણ, રૂમ કેવા હતા, બહારનો સ્વચ્છ નાનકડો બગીચો, નાના બચ્ચાઓ જે મારી સાથે રમવા આવતા હતા, જે સહિયો બની ગઈ અને આજે પણ છે.

વ્યક્તિની છ વર્ષની ઉંમરની યાદો ભૂંસી શકાય નહિં તેવી હોય શકે છે અને તેથી, આવી ખુશીની યાદો ના સાથે-સાથે એક દુખદ ઘટના પણ મને યાદ છે…


મને યાદ છે કે હું દિવાલની સામે પહોળા પગ કરી બેઠી હતી અને એક વૃદ્ધ બૈરી ચાકુ લઈને આવતી હતી અને ત્યારબાદ એ અસહ્ય પીડા….. મને બરાબર યાદ નથી પરંતુ સંભવતઃ હું ખૂબ જ રડી હતી. મને એ પણ યાદ નથી કે હું કેવી રીતે ત્યાંથી બહાર આવી– સંભવતઃ લંગડાતા ચાલીને નીકળી, એમ કહેવું વધારે યોગ્ય રહેશે. પરંતુ, જ્યારે પણ મારે ટોઈલેટમાં જવું પડતું ત્યારે થતી પીડા, બળતરા અને લોહીવાળા અન્ડરવેઅર આજે પણ મને બરાબર યાદ છે. મને યાદ છે કે ખૂબ જ પીડા થતી હોવાના કારણે હું ટોઈલેટમાં જવાનું ટાળતી હતી. મને યાદ છે કે હું દોડી અને રમી શક્તી નહોતી, જે મને ખૂબ જ ગમતું હતુ.

અંતે, હું સાજી થઈ ગઈ. વર્ષો વિતી ગયા. હું આ આર્ટિકલ લખી રહી છું તે એ દર્શાવે છે કે હું આ સંકટ માંથી બહાર નીકળી ગઈ છું. શું તેના કારણે મને કોઈ સેક્સ સંબંધી સમસ્યાઓ આવી? મને નથી લાગતું. ખરું કહું તો, સંજોગ વસાત મેં જ્યારે તે વિષે વાંચ્યુ ત્યાં સુધી મને એવું લાગ્યુ પણ નહિં કે હું એફ.જી.સી.નો શિકાર બની છું અને તે જુની અણગમતી અને પીડાદાયક યાદો તાજી થઈ ગઈ અને ત્યારે મને ખરી વાસ્તવિક્તા સમજાઈ.

મને નથી લાગતુ કે મારા સંબંધમાં અથવા એક વ્યક્તિ તરીકે મારા પર તેની કોઈ વિપરીત અસર થઈ હોય પરંતુ, શા માટે 6 વર્ષની એક નાનકડી નિર્દોષ છોકરીને આવી ક્રુર પ્રક્રિયા હેઠળથી પસાર થવું જોઈએ? જેમ દાવો કરવામાં આવે છે તેમ, શું તેનાથી મને એક સારી મુસ્લિમ, શુદ્ધ અથવા પવિત્ર બનાવવાનો ઉદ્દેશ પ્રાપ્ત થયો છે? શું “સારા હોવા” અથવા “ખરાબ હોવા” વચ્ચે ફક્તએક નાનકડા માંસના ટુકડાનો જ તફાવત છે?

હું કદાચ આઘાત મેહસુસ નથી કરી રહી પંરતુ, તે પીડાને હું ક્યારેય નહિં ભૂલી શકું. જે કંઈ થયું તેના માટે હું મારી માંને દોષ નથી આપતી કારણ કે તેણી પર સંબંધીઓનું અને સમાજનું દબાણ હોવાનું હું સમજી શકુ છું. આજે તેણી મારી સાથે આ પ્રથાનો પૂરા દિલથી તિરસ્કાર કરે છે, એવી પ્રથા જેના શારીરિક કે આધ્યાત્મિક એવા આરોગ્ય સંબંધી કોઈ ફાયદાઓ નથી પરંતુ, ફક્ત દુઃખદ પીડા આપે છે.

My experience at Sahiyo’s first activists’ retreat in India

by Chandni Shiyal
Sahiyo administrative assistant

One day before Sahiyo’s first activists’ training retreat for Bohras held in February in Mumbai, I was a bit nervous about how it would pan out in terms of arrangement and its overall functioning. But at the same time, I was excited to meet many of the new participants who were supposed to come from outside Mumbai as well residing in Mumbai, with a common goal to bring an end to Female Genital Cutting (FGC).

Surprisingly, on the day of retreat, as participants walked in one by one and we introduced ourselves to each other, I never felt as if we were meeting for the first time. Initially, we began with an ice-breaker activity where we formed a circle and each person turn by turn had to talk about one thing that made them proud about themselves. Others in the circle who shared the same experience or sentiment would then have to high-five the speaker. Almost all participants ended up high-fiving each other because all of them had similar pride in working towards gender equality, helping people in need, educating the girl child, ending FGC and so on. This activity led to higher comfort-levels amongst participants.

The different sessions that followed this introduction dealt with the challenges people face and the best ways to tackle the issue of FGC by spreading awareness and strengthening communication. The sessions were quite interactive and participants actively participated and added their thoughts, suggestions and innovative ideas to eliminate FGC. The most motivating thing for me was that men also took keen interest and were very sensitive about the practice, in the belief that this issue is not just a women’s issue and we need the collective effort of both men and women to end FGC. Moreover, some of the participants belonged to the older age group, and their support to the movement to end FGC was a great achievement and inspiration for the younger generation.

At the end of the training workshops, each and every one took responsibility to help the cause in their own ways, whether it involved spreading awareness at the college level, helping in creating videos and animations on FGC, approaching the masses at the village levels, writing articles in medical journals or approaching medical experts. The participants expressed the need to have more such retreats and workshops in the near future, which was proof to me that this retreat was a success.

Building the data on Female Genital Cutting in the Bohra Community

In February 2017, Sahiyo released the findings of the first ever large scale global study on Female Genital Cutting in the Bohra community in order to gain insight into how and why this harmful practice continued. A year later, this February 2018 saw the release of a second large-scale research study entitled “The Clitoral Hood – A Contested Site”, conducted by Lakshmi Anantnarayan, Shabana Diler and Natasha Menon in collaboration with WeSpeakOut and Nari Samata Manch. The study explored the practice of FGM/C in the Bohra community specifically in India and added findings about the sexual impact of FGC on Bohra women. Substantial overlap between the two studies can be found and parallels can be drawn.

Firstly, both studies explored the type of FGM/C that was carried out on the participants. The study by Sahiyo discovered that out of the 109 participants who were aware of the procedure that was carried out on them, 23 reported having undergone Type 1a – the removal of the clitoral hood. Research carried out by Anantnarayan et. al. found that although proponents of FGM/C in India claim that Bohras only practice Type 1a and Type 4 FGM/C (pricking, piercing or cauterization of the clitoral hood), participants reported that both Types 1a and 1b (partial or total removal of the clitoris and/or clitoral hood) are most often practiced.

Sahiyo and Anantnarayan et. al. both found that the majority of participants had undergone FGM/C and therefore, among both samples, FGM/C was widely practiced. Sahiyo found that 80% of 385 female participants had undergone the practice, whereas Anantnarayan et. al. found that of the 83 female participants in the study, 75% reported that their daughters had undergone FGC. Both studies found that FGM/C was performed at around the age of seven.

The impact of FGM/C on participants was also reported to be similar among participants of both studies. In exploring this further, Anantnarayan et. al. found that 97% of participants remembered FGM/C as a painful experience. Participants who had undergone the practice reported painful urination, physical discomfort, difficulty walking, and bleeding to be the immediate effects after having undergone FGM/C. In the long-term, some women reported that they suffered from recurring Urinary Tract Infections (UTIs) and incontinence, which they suspect could be linked to their khatna.

Both studies also explored the effect of FGM/C on participants’ sex lives. Anantnarayan et. al. found that approximately 33% of participants believe that FGM/C has negatively impacted their sex life. Similarly, Sahiyo reported findings of 35% of participants who believed that FGM/C has negatively impacted their sex lives. Some of the problems identified by several participants included low sex drive, the inability to feel sexual pleasure, difficulty trusting sexual partners, and over-sensitivity in the clitoral area.

Physical consequences of FGM/C in both studies also revealed psychological consequences. Similar to Sahiyo’s findings, Anantnarayan et. al. found that many participants reported feelings of fear, anxiety, shame, anger, depression, low self-esteem, and difficulty trusting people as some of the psychological repercussions of their FGM/C experience. Sahiyo found that 48% of participants in their study reported that FGM/C had left them with a lasting psychological impact.

Both Sahiyo and Anantnarayan et. al. also explored the main reasons for the the continuation of FGM/C within the Bohra community. Several common reasons were found, including the continuation of an old traditional practice, the adherence to religious edicts, and to control women’s promiscuity and sexual behaviour.

Interestingly, Sahiyo’s study found that 80% of women had earned at least a Bachelor’s degree, no relationship could be determined between education level and having undergone FGC. Meanwhile, the study by Anantnarayan et. al found that a strong connection existed between a mother’s education level and her decision to continue FGC on her daughter.

Sahiyo’s study, however, did note that more important than education level was the question of a person’s ideological preference (stated religion) as it might influence a person’s decision to continue FGC on their daughter. In fact, Sahiyo’s survey found that those who were most likely to continue ‘khatna’ were also more likely to still identify as Dawoodi Bohra in their adult life. Anantnarayan et. al also determined that the more diverse personal networks and economic independence from the Bohra religious community a woman had, the more likely they were to discontinue FGM/C and renounce it.

Finally, both studies examined the relationship between men and the decision/involvement for a girl to undergo FGC. Both studies did allude to the idea that the decision leading to a girl undergoing FGM/C may not strictly be confined to women. Sahiyo’s study revealed that 72% of respondents believed that men were aware of the practice, but only 27% believed that men were told of the practice when the girl underwent it in their family. Anantnarayan et. al. concluded that men played an integral role in the maintenance and propagation of the practice, both at the personal and political level, whether passively or more actively. However, Sahiyo’s data collection was completed in 2016, prior to the large-scale movement to end FGC in the Bohra community. The last few years have shown that with an increase in awareness of FGC amongst the public, Bohra men’s own knowledge of FGC has also naturally increased, and thus the traditional idea that men are unaware of FGC may in fact be changing with the current generation, as pointed out by Anantnarayan et. al.


A tale of deception: My conversation with an FGC survivor in Pakistan

By Hina Javed

(This is the third part in a series of essays by Hina Javed on her experience of reporting on FGC in Pakistan. Read the whole series here: Pakistan Journal.)

The time had come to pick up that phone. Little did I know that my conversation with an FGC survivor would be more harrowing for me than the talk which revealed its existence to me in Pakistan.  

I picked up the phone and made contact with my second survivor, 37-year-old Sophia. The woman narrated the time when she, just a girl of seven, was led into a dimly-lit room, full of strange odors and even stranger people. This was not the shopping trip the minor had in mind when she was told earlier in the day that her aunt was taking her out. As if the surroundings were not distressing enough, the girl was forced to lie down on the floor and soon a complete stranger was reaching between her legs.

The moment she was ‘cut’, she let out a loud scream and tears started rolling down her face. When it was over and done with, the matter was hushed up and never spoken of again.

Three decades on, a now grown woman remembers vividly the day her freedom of choice was taken away:

I still remember it distinctly. I feel slighted, even to this day, at how they held me down despite my attempts to push them [the strangers] away. But most of all, I feel angry at how they buried the matter under blankets of silence and pretended like it never happened.

The day I walked out of the dingy apartment, I thought I was punished for being ‘bad’. I was mortified to look even look at the cut. I wanted to lie down in my mother’s lap and forget everything; to assume, for a split second, that what existed between my legs wasn’t shameful.

When I grew up, I was finally able to connect the dots. The ‘cut’ was a symbol of my sexual submissiveness. Just like vaccinated animals, I was now wearing an imaginary ear tag signifying the death of the ‘parasite’ [or bug] driving my sexuality. From then on, I was to be categorised as a woman of ‘decent’ character.

The truth is, I was just another offering to a centuries old tradition. The decisions made about my body came from a group of elderly women who believed it was a necessary rite of passage. And the cherry on top was that I was made to kiss my hostess’s hands as a gesture of respect.

I didn’t speak about the incident for the longest time. I feared it would be considered rude and impolite. But there came a point when it became difficult to contain my angst and disappointment and I ended up asking my mother.

I now realize that it wasn’t her fault either. I wonder if my anger towards my mother was even justified. Without a shadow of doubt, she was under immense pressure from family elders. If she tried to get away with it, they would have found out and ostracised her from the community.

I am now a happily married woman with two beautiful children, but I feel a sense of deep remorse when I engage in sexual activity. I feel immoral, sinful and unclean. The trauma is so deep that the act itself becomes an unpleasant experience. It is difficult to be psychologically scarred and feel completely at ease.

Sadly enough, our generation still believes sex is a dirty, reproductive act. We are trained to associate sexuality with immorality. We grow up with warnings that if we express our desires, we are deviant and dirty.

We have spent our entire lives in the absence of this conversation, but we need to have it anyway. This avoidance has robbed several women of their identities.

I have tried to bring this up many times with little progress. I am already estranged from my family over disagreements. What is surprising is that these decisions are made by women. The misogyny is so deeply internalized that they are unable to look squarely at the sexist world around them.

Upon hearing Sophia’s story, I recognized the extent of psychological and physical damage the ‘cut’ had on her. She was in perpetual dilemma: on the one hand she wanted to speak up about her experience, but was also overcome with guilt and fear. It was evident that she was unable to shake off the impact of the incident to this day.

As she finished speaking, there was a momentary pause as I struggled to thank her for speaking up about her experience.

“I wish I could allow you to quote my name. There is a dire need to elevate this conversation in every country, especially Pakistan. However, there is immense pressure from my community due to which I want to remain anonymous,” she said.

“I understand,” I replied.

“I hope your story stirs a conversation and becomes a movement in this country. We need to put an end to this contested practice.”

(*Sophia is a pseudonym. The person’s original name has been changed to protect her identity.)

(Hina Javed is an investigative journalist based in Pakistan, driven by the ambition of tackling difficult, often untouched topics. Her focus is on stories related to human rights, health and gender.)

ફીમેલ જેનિટલ કટિંગની આ પ્રથાને ફક્ત એકલા કાયદા દ્વારા જ સમાપ્ત કરી શકાય નહિં

આ આર્ટિકલ પહેલા સહિયો દ્વારા તારીખ 26 એપ્રિલ 2017ના રોજ અંગ્રેજીમાં પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યો હતો. Read the English version here.

લેખક : સબિહા બસરાઈ

દેશ : કેલિફોર્નિયા, અમેરિકા
ઉંમર : 34 વર્ષ

એફ.જી.સી. અથવા બોહરા સમાજ જેને ખતના તરીકે ઓળખે છે, તે મુદ્દો અંધકાર માંથી બહાર આવ્યો છે અને લોકો તેના વિષે ખુલ્લેઆમ વાત કરે છે એ મહત્વનું છે. ઘણા લોકો જાણતા નથી કે આ પ્રથા કેટલી ક્રૂર છે અને બૈરાઓની સેક્સ્યૂઆલિટી સંબંધી શરમને કારણે તેમજ મરદપ્રધાન સમાજની રચના દ્વારા લાગુ કરવામાં આવેલ રીપ્રોડક્ટિવ હેલ્થ (પ્રજનનક્ષમ સ્વાસ્થ્ય)ને કારણે લોકો એ વિષે વાત કરવાનું ટાળે છે. હું આશા રાખુ છું કે નાની દીકરીઓ પર એફ.જી.સી. ની પ્રક્રિયા કરવાના આરોપ હેઠળ એક બોહરા ડૉક્ટરને ગિરફ્તાર કરવામાં આવ્યા હોવાનો ડેટ્રોઈટનો કેસ ઘણાં કુટુંબોને આ પ્રથા ના અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરશે જેથી, નવી પેઢીની નાની દીકરીઓને આવી પ્રથાઓ હેઠળથી પસાર ના થવું પડે.

આ હાનિકારક પ્રથાનો મુદ્દો ધાર્મિક અથવા અધાર્મિક હોવું નથી. આ મુદ્દો સાચા અથવા ખોટા હોવાનો પણ નથી. પરંતુ, ખરી વાત એ છે કે ખતના પ્રક્રિયા એક અનુચિત કાર્ય છે.

જો કે, ડેટ્રોઈટના કેસમાં બન્યું તેમ, અમેરિકન મુસ્લિમ પરની દેખરેખ ચિંતાઓ ઊભી કરે છે. આપણી મસ્જિદો અને કમ્યૂનિટિ સેન્ટરો પર પહેલાથી જ સરકારી એજન્સીઓ દેખરેખ રાખી રહી છે, જે આપણને જાતીભેદ કરીને આપણા સામાજીક અધિકારોનો ભંગ કરે છે. બધા બોહરાઓએ તે સમજવું મહત્વપૂર્ણ છે કે સરકારી એજન્સીઓના મનમાં આપણું હિત જ હોય એ જરૂરી નથી અને ખતનાના મુદ્દાનો લાભ ઉઠાવી તેઓ વધારે ત્રાસ આપવાનું અને આપણા સમાજ પર વધારે દેખરેખ રાખવાનું ઉચિત માની શકે છે. ખતના પ્રથા સમાપ્ત થવી જોઈએ પરંતુ, મારૂં માનવું છે કે સમાજને શિક્ષિત કરવા દ્વારા અને જમાતો (બોહરા સમાજની સભાઓ)ના આયોજનો દ્વારા જ આ પ્રથાનો સાચો અંત થશે.

આપણામાંથી કોઈ ઈચ્છતું નથી કે આપણા સમાજમાં જબરદસ્તી કરવામાં આવે પરંતુ, આપણે સમજવું જોઈએ કે ફક્ત કાયદા દ્વારા જ તેનું સમાધાન થઈ શકે નહિં અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં, સરકારી એજન્સીના અમુક અધિકારીઓની નકારાત્મક કાર્યવાહી આપણા સમાજની સુરક્ષા અને સલામતી માટે હાનિકારક રહી છે. તેથી, અમેરિકામાં રહેતા બધા બોહરાઓને હું સાવચેત કરું છું કે વકીલની હાજરી વિના સરકારી એજન્સીઓ સાથે ક્યારે વાત કરવી નહિં અને આપણા સમાજે સાથે મળી ખતના જેવી હાનિકારક પ્રથાઓને બંધ કરવાના માર્ગ શોધવા માટે પણ હું બધા બોહરાઓને પ્રોત્સાહિત કરવા માગુ છું.

To each his own! A perspective on Female Genital Cutting by a Kuwaiti Bohra

By Anonymous

Age: 29
Country: Kuwait

I was 7 years old when Khatna happened during my summer vacation to India. I am sure my mother must have looked for other avenues to have khatna done on me in Kuwait but unfortunately since Kuwait is such a strict Muslim country wherein even an abortion is prohibited, she had to take me to India. The mid wife convinced me that she was trying to remove a (non-existent) worm from my privates, that too in a non-medical set up. I remember her surgical toys, how she just laid me on the floor and boom I spat out a loud cry!!

Funny part, there was a boy my age there who was also getting a circumcision. Good for his penis!

I remember what happened but I never knew the actual reason for it until I went to college and met another well-read Bohra girl who then enlightened me that what had happened to me was not something normal, it was not right! I really didn’t understand what she meant, but then I researched and read about all types of FGM being performed and I realized what happened to me was Type 1. I even asked my other Muslim friends if they were circumcised. Of course the answer was, “What the hell are you even talking about?”

I didn’t know how to confront my parents about it because all my life I just thought khatna must be essential just like a vaccination of some kind. When I did confront them, it was so upsetting for me to learn that they didn’t even feel sorry for what they did to me. They simply said it was a tradition that Bohras have been following for years and if I want, I have the will to not continue this for my daughters. Simple! I am enraged even as I write this. I had to accept my fate and move on but I did make them realize that what they did was wrong and unnecessary.

I am 29 today and no, I don’t face any of the issues that have been discussed on this forum like being depressed, traumatized, or broken. And no, I don’t face any issues with an orgasm or stimulation. But again, that does not mean that I support this nonsense. The simple pleasures of life that god has bestowed upon us, why should anyone take that away from us?

I did visit a gynecologist recently and I had to ask her to check if my clitoris looks normal. Her response was “It’s almost there.” From what I understand,Type 1 FGM is where they remove the clitoral hood. My doctor said that my hood is very much there, but a snip on my clit was visible enough to know that something was wrong. She seemed confused and that’s when I had to explain to her that Khatna happens in India too. She was shocked as itwas new information for her. She was from Chennai; little does she know it’s probably being practiced there too.

Whenever I end up in a discussion about Khatna with my Bohra friends who have cut their daughters, they have no space for a logical debate. There are also parents who are aware of this wrongdoing and who have decided not to practice this on their daughters, but they are not involved in any sort of a debate with others. Which is great and it’s the best way to deal with it. To each his own!

I have been following Sahiyo on Twitter and I do read the chain of ongoing debates. And in between I come across arguments by Bohra doctors who support this illegitimate act with on the grounds of equal rights between men and women for circumcision. It made no sense to me, but one male doctor said that if men can be circumcised for medical reasons, women in our community have the rights to do so as well for hygienic reasons. Really? I still have had a UTI and Candidiasis even after being circumcised!

To that doctor: it’s great that you care about us so much, but if that’s the case, then ask us for our consent on this matter. We have the right to say yes or no just like in our marriages. Educate us about khatna in the madrasas. Teach us the medical benefits of this act. Enlighten us but only when we have hit puberty and not when we are naïve and gullible. Allow us to do our own research and decide for ourselves whether we want to get snipped or not.

The unsolved riddle: conversations with survivors (Part 2)

By Hina Javed

(This is the second part in a series of essays by Hina Javed on her experience of reporting on FGC in Pakistan. Read the whole series here: Pakistan Journal.)

That night, after witnessing truth being replaced with the censor’s lie, I spent hours alone in my room, flinching at every little thought that crossed my mind. I sat on the tiniest corner of my bed, locked in a deep sulk. In the ensuing minutes and the quiet of that night, thoughts frantically raced through my head in an attempt to find the answer. Was the issue of female genital cutting (FGC) so intimidating that it could not be expressed aloud in the Pakistani media? Was this the way of patriarchy? It made you suffer in silence.

I traced my steps back to where I had deviated from the norm. The more I struggled to solve the mystery of why my well-researched article on FGC in Pakistan was no longer going to be published, the more I was convinced that the questions would be put away in the recesses of my mind, like an unsolved riddle.

In that instant, brief fragments of past conversations bubbled up in my consciousness. How bizarre it was that the reminders came flooding in at the very moment disorder took over my existence. I was now back to square one, having my first conversation with Amber* after she acknowledged the existence of FGC so matter-of-factly.

“But why would you cut an innocent girl who is still tasting the sweetness of childhood?” I asked, trying to make sense of it all.

“There is no harm in it,” Amber spoke with an indifference. “It makes the child pure for the rest of her life. We live in a sinful age where girls deviate when they hit puberty. Khatna is done to preserve their chastity and it’s a good thing!”

I nodded, less in agreement, and more as a courtesy to show I was listening.  

“You know how in foreign lands girls explore their sexuality before tying the knot?” She said in an almost condescending tone. “Circumcised girls don’t indulge in such things.”

Amber’s words hit me like a ton of bricks. We had been friends for some time now and frequently discussed women’s rights, consent, and feminism. In every conversation, it surprised me how much the two of us thought alike. However, this time I could not believe my ears as I listened to her justify female genital cutting.

I held myself from lashing out in protest at her promoting FGC. As Amber’s friend, and not a journalist, I could have countered her justifications. But, I refrained from hurting her religious sentiments and gave her the benefit of doubt to see if I was missing a point.

“But doesn’t it hurt a girl’s sexuality as she grows up?” I asked, my face scrunching up into an expression of worry. “What if your daughter doesn’t want this for herself?”

“It doesn’t work like that,” Amber said, softening her tone. “There was a time when family elders used to mask reality and constantly take us by surprise. There was less communication and more innocence. But, when it came to my daughter, I mentally prepared her for it ahead of time.”

I nodded, again less in agreement and more in courtesy.

“The doctor asked me not to hide anything from my daughter. In fact, this doctor is so professional,she doesn’t circumcise girls without their consent.”

“What was your daughter’s reaction like?” I asked in a muffled tone, full of disbelief at what Amber was telling me.  

“She was scared and had her fears, but she knew what was coming. After a few conversations, she made peace with it,” Amber went on. “My daughter will never blame me because I took her consent. Mothers who do it without their daughter’s consent are wrong, in my opinion. There is no harm in asking. They are girls. They will understand.”

Listening to Amber made me realize how we, as a society, misunderstand the concept of consent. The definition of ‘consent’ is written in crayon; raw, unfinished, unprocessed. What is confusing to a great many people is that consent cannot be given by a minor who because of their age cannot grasp the full implications of what is happening to them. Consent is more than forcing a grudging “yes” out of someone; it means getting informed permission from a person when they have the reasoning capacities of an adult. This lack of understanding consent can cause a lifelong impact on a girl’s sexuality when they are an adult – one that is eternally painful.

Amber and I gauged each other’s expressions with an uncertainty only we could discern. She was patient with my questions, but now I could feel a thought forming at the edge of her consciousness. She was wondering if perhaps I viewed her differently, thought negatively of her actions. She was starting to get a little frazzled. I changed the topic and asked her if I could call the following day.  

That night, I decided to pursue this topic as a story. I perused online resources and posted in a few closed forums to connect with more survivors. The mere thought of doing a thorough investigation on a topic as sensitive as FGC seemed far-fetched – almost impossible. I received several warnings from friends and colleagues asking me to back off. I didn’t.

The next day, I brewed coffee, cleaned my work space, drafted the questions and called Amber. Since my journalistic hat was now on, I decided to remain neutral – barely interrupting her as she spoke.

“Hello!” Amber said after picking up her phone.

“Hi!” I responded.

We waited for each other to fill the silence as if we had yet to discover the language in which we could really communicate on this topic.

“I hope I am not being a bother,” I said after 60 seconds.

“Not at all! Shoot me your questions, but please conceal my identity,” she requested.

“How prevalent is the practice in your community?” I asked as I checkmarked the question in my notebook.

“Well, it’s certainly not decreasing. I would say the trend is static. As hard as it would be for an outsider to believe, it’s still widely practiced by the current generation of Bohras,” she said. “It is a religious compulsion which everyone has to perform. Those who are doing it, continue the trend by passing their beliefs and values down the generations.”

“What do you think about the people who do not practice it?” I asked next.

“There are good and bad people in every community. While I won’t say those who have opted out of it are bad people, they could just be skeptical and unclear about the practice. Either way, it’s their belief and choice,” she said with a heavy heart. “But it is sad that nobody is there to clear the doubts of those who are distrustful of this practice.”

I paused for a brief moment to reflect on what she said and then asked, “How are they supposed to learn the reasoning behind this practice?”

Amber had been waiting for me to ask this question. She wanted me to explain her side of the coin. Perhaps, even promote it.

“Hina, I want to make this concept very clear to the general public. We face so much hostility from people; those who have failed to understand the essence of circumcision. They are the ones who have lost its meaning to time and are trying to garner attention from the rest of the world,” she poured her heart. “Not everyone is able to understand its absolute significance because it’s not easy to digest.”

“Would you like to explain the significance?” I asked.

“There’s a lot of depth to this practice. Even if I explain it to you, you will not understand and definitely won’t be able to do justice breaking it down in your article,” she responded.

“Can I try?” I asked in a faint voice.

“I will first look for an answer myself, and whatever I take from it, I will pass it on to you. It is necessary for me to seek a scholar’s counsel first.”

“Of course!” I said politely. “You can take your time. I would be delighted to write about the flipside too. It’s my job to balance the narrative.”

In that instant, the phone went silent at the other end.

“Hello? Hello?! Amber?” I kept saying, talking only to myself.

A few days later Amber called me back to apologise for the abrupt way our phone call ended. Her mother-in-law had flipped after hearing Amber utter the word Khatna to a stranger on the phone and told her to get off the phone. The overwhelming pressure mounted by her mother-in-law caused Amber to tell me that she would have to end her participation in my investigation. “I’ll try to answer most of your questions today, but I am afraid I will no longer be able to help you with this,” she said, a hint of fear in her tone.

“It’s okay, Amber. The last thing I want you to be is uncomfortable. It’s your choice to go ahead with it or opt out.” I answered.

“Hina, as promised, I reached out to a scholar. He refused to be quoted, so I will answer on his behalf and add a bit of my own knowledge.”

“That’s absolutely fine.” I said, then she shared with me her bit of knowledge.

“I will give you an example which will basically sum up everything. You know how when we read the Holy Book, there are certain words that have no meaning, or perhaps have layers of meanings? Circumcision is like that. There is so much depth to it that we will fail to understand it. A one liner won’t do it justice.”

Once again, her reponse left with me more questions instead of answers. I was now more determined in my quest for clarity. Suddenly, it was no longer about my next exclusive story and I fast realised that the only way to end my curiosity would be to ask more questions. It was now a matter of reaching out to the right people in the hope of getting to the bottom of the ambiguity surrounding khatna.

Time to pick up that phone, Hina, I thought to myself. And just like that, I embarked on my quest to search for answers. Little did I know that the journey ahead was full of obstacles, some of which would stretch me to the point that my existence was bursting at the seams.

*Amber is a pseudonym. The person’s original name has been changed to protect her identity.

To read Part III – A tale of deception: My conversation with an FGC survivor in Pakistan, click here

(Hina Javed is an investigative journalist based in Pakistan, driven by the ambition of tackling difficult, often untouched topics. Her focus is on stories related to human rights, health and gender.)

ખત્ના કરાવવી કે નહીં? આપણી દીકરીઓને મોટી થવા દો અને જાતે નિર્ણય લેવા દો

લેખિકા : ઈન્સિયા
વય : ૩૪ વર્ષ
શહેર : મુંબઈ, ભારત

હું એક જાણીતા અને સુશિક્ષિત પરિવારની સભ્ય હોવાથી મને હંમેશા કશુંક જુદું વિચારવાની તક મારા કુટુંબે આપી છે. અમારી કોમના નિયમોને ધ્યાનમાં લીધાં વિના, મારા માતાપિતા હંમેશા મને ટેકો આપતા આવ્યા છે. મને શિક્ષણ અપાયું હતું અને મારા ભાઈઓની જેવા સરખા અધિકારો અપાયા હતા. મારી વાતની કદી ઉપેક્ષા નહોતી કરાતી અને મારા અભિપ્રાયોને ધ્યાનમાં લેવાતા હતા. હું એક દીકરી હતી, પરંતુ મારી સાથે એક દીકરા જેવા વ્યવહાર કરાતો હતો.

પણ અમારી કોમ સહેજ વધુ એકબીજાની સાથે નજીકથી સંકળાયેલી હોવાથી, મારે શું કરવું જોઈએ તે વિશે બોલવાનો દરેકને અધિકાર હતો. મારા પરિવારમાંની તમામ મહિલાઓ અમારા પર તેમના વિચારોને પ્રભાવ પાડી રહી હોવાથી, મારી વય જ્યારે સાત વર્ષની હતી ત્યારે મારી માતા સંમત થયાં હતાં કે મારે ખત્ના કરાવવી જોઈએ.

એ દિવસ મને આજે હજી પણ સ્પષ્ટપણે યાદ છે. મારી ખત્ના કરાવવા માટે મારી માતા અને માસી પુણેમાં આ મહિલાના ઘરે લઈ ગયાં હતાં. કદાચ હવે દુ:ખાવો મને યાદ નહીં આવે, પરંતુ એ દિવસનો ભય, ઉદાસીનતા અને અવિશ્ર્વાસ હજી કાયમ છે. મારી અનેક પિત્રાઈ બહેનો હજી મને પૂછે છે, ‘‘જે કંઈ બન્યું તે વિશે તું શા માટે આટલી બધી વ્યથિત છે? શું તેથી આપણે કોઈ પણ રીતે બદલાયાં છીએ?’’

હું સંમત થાઉં છું કે ખત્નાથી સેક્‌સ (જાતીય સુખ) માણવા પ્રત્યેની મારી ઇચ્છા કદાચ નહીં બદલાઈ હોય, પરંતુ આપણી માતાઓ પ્રત્યેનો મારો દૃષ્ટિકોણ બદલાયો છે. જેઓ આપણને એવું જણાવે કે આપણને બળજબરીથી કોઈ સ્પર્શ કરે, ખાસ કરીને આપણાં ગુપ્તાંગોને સ્પર્શ કરે એ ખોટું છે, પરંતુ તો પછી તેઓ જાતે એક અજાણી મહિલાની પાસે શા માટે લઈ જાય છે? જે આપણી પેન્ટ ઉતારી પાડે છે અને આપણને સ્પર્શ કરે છે? આપણી માતાઓ અને માસીઓ-કાકીઓ કેમ એવું નથી વિચારતાં કે સાત વર્ષ એવી વય નથી કે જે વયે બાળકો તેમની સાથે શું કરાઈ રહ્યું છે, તેને સમજવા કે તેનો વિરોધ કરવા પૂરતા પ્રમાણમાં સક્ષમ છે. તેમને એવી પ્રતીતિ કેમ નથી થતી કે આની આપણા પર એવી માનસીક અસર પડશે કે જે પાછળથી આપણાં માતાપિતાને તેમના નિર્ણય બદલ ખેદ દર્શાવતાં કરી મૂકશે.

બાળજન્મની વેદના મને યાદ નથી, પરંતુ મેં અનુભવેલી લાગણીઓ મને આજે પણ જેમની તેમ યાદ છે. આજની કુમળી કન્યાઓ માટે પણ આ વાત લાગુ પડે છે. પુખ્ત વયની મહિલાઓ માટે ખત્નાની પ્રથા નાબૂદ કરવી જોઈએ કે નહીં તેનો નિર્ણય હું લઈ નહીં શકું, પરંતુ કુમળી કન્યાઓની ખત્ના નહીં કરવી જોઈએ એવું મારું ચોક્કસપણે માનવું છે, બાળપણ તમારાં બાળકોને એવી ખાતરી કરાવવા માટે હોય છે કે તેઓ સુરક્ષિત છે અને તમે તેમને નહીં ડરાવો એવો તેમને વિશ્ર્વાસ હોય છે. આપણી કન્યાઓને મોટી થવા દો. તેમના શરીરમાં આપણે જે કોઈ ફેરફારો કરવા માગીએ છીએ તે વિશે તેમને માહિતગાર કરો. આપણા મઝહબ વિશે આપણાં બાળકોને આપણે કેળવીએ, નહીં કે પ્રથા-રિવાજો વડે તેમને ગભરાવીએ.

મને ખબર છે કે ઘણા લોકો મારી વાત સાથે સંમત નહીં થાય અને ભલે તેઓ અસંમતિ દર્શાવે. કારણકે હું ફક્ત મારો દૃષ્ટિકોણ રજૂ કરવા માગું છું. હું બે દીકરીઓની માતા છું. મને ખબર છે કે મારી અથવા અમારા વડીલોની માન્યતાઓને અનુસરવાની તેમને ફરજ નહીં પાડીને તેમના જીવનને હું બહેતર બનાવી શકું. હું તેમને એવી કેળવણી આપવા માગું છું કે આપણી કોમ એક એવી પ્રગતિશીલ કોમ છે, જ્યાં આપણે આત્મવિશ્ર્વાસી, શિક્ષિત મહિલાઓ છીએ, જેઓને ઉદ્યમશીલો (કામકાજમાં પાવરધા) બનવા માટે શિખવાડાયું છે અને આપણે ઇચ્છીએ છીએ એવો રસ્તો પસંદ કરવાનો અધિકાર તેઓ ધરાવે છે.

આપણી કોમમાંની દીકરીઓની તમામ માતાઓ, કૃપયા હું શું જણાવી રહી છું તે વિશે સહેજ વિચાર કરે. આપણી દીકરીઓને મોટી થવા દો અને પોતાની પસંદગીઓ કરવા દો. તેમના વતી આપણે નિર્ણયો નહીં લેવા જોઈએ.

ખત્ના: એક માતાની વ્યથા અને એક પુત્રની દુષ્કર્મનો બદલો લેવા માટેની શોધ

લેખક : અનામી
વય ૩૧ વર્ષ
દેશ : અમેરિકા

મારી માતા ખુદાના બંદા અને દ્રઢ ધાર્મિક માન્યતા વાળા છે. દાઉદી બોહરા સમુદાયના જન્મજાત ધર્મગુરુને માનવાવાળો, તેમણે કદી પણ તેનો હિસ્સો બની રહેવાથી ક્યારેય આનાકાની નથી કર્યાં. ઝળહળતા, રંગબેરંગી હિજરી કૅલેન્ડર આધારિત દરેક પ્રસંગોમાં તેઓ અચૂક હાજરી આપે છે. દાયકાઓથી, આ હિજરી કૅલેન્ડરે, દરગુજર કરી નહીં શકાય એવા અંધકારને સંતાડવાના અને કોમની ઝાકઝમાળ જાહોજલાલીનો   દેખાવ કર્યે રાખ્યો છે. અમુક સમયથી હું કોમથી દૂર રહ્યો છું. અમારા કોમના અમુક હડહડતા જુથાણાઓ, ખાસ કરીને હિજરી કૅલેન્ડરમાં વાસ્તવિક સંબંધ ન હોય તેની વિરુદ્ધ મેં ઘણી વાર અવાજ ઉઠાવ્યો છે. લયલતુલ કદ્ર, રમઝાનની સૌથી મુબારક (પવિત્ર) રાત હવે હિજરી કૅલેન્ડર પર નાનકડું ટપકું બની ગઈ છે અને હિઝ હોલિનેસ, સૈયદના મુફઝ્ઝલ સૈફુદ્દીનનના જન્મદિન વડે ઢંકાઈ ગઈ છે, જે એ જ દિવસે આવે છે. મારી માતા મારી ટીકાઓને હળવાશથી નથી લેતાં અને હંમેશાં મને ખુલ્લું મન રાખવા જણાવે છે, એક મિનિટ માટે  કોમમાં બનતી ઘટનાને ભૂલી જવા અને કોમની રુહાનિયત તથા બંદગીની તાકાત પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનો મને અનુરોધ કરે છે. તેઓ હંમેશાં એક દુષ્કૃત્યની સામે પવિત્ર બની રહ્યાં છે અને કોમની વ્યાકુળતા સર્જનારી અનેક સચ્ચાઈઓની તેઓ ઉપેક્ષા કરે છે.

પરંતુ બે મહિના અગાઉ, તેમણે ખત્નાની પ્રથા સામે પોતાનો આક્રોશ અને વિરોધ વ્યક્ત કર્યો ત્યારે હું ચોંકી ઊઠ્યો. આ વિનાશકારી અને જંગલી પ્રથા પર ‘સહિયો’એ વ્યાપક પ્રકાશ પાડ્યો છે. છોકરીઓ ધરાવતા તમામ પરિવારમાં અને ખત્નાને ખૂબ જ ગુપ્ત રાખતી કોમમાં હું ઊછર્યો હોવાથી, કેવળ ‘સહિયો’ મારફતે અને આ પ્રથાના લાંછનની અને તેમના જીવનમાં સર્જેલા દુખ:ની ચર્ચા કરવાની હિંમત દાખવનારી અનેક મહિલાઓએ લખેલા લેખો દ્વારા મને આ પ્રથા વિશે જાણવા મળ્યું હતું.

પરંતુ મારી માતાએ પોતાના અનુભવો વિશે મને વાત કરી ત્યારે હું સખ્ત આઘાત પામ્યો. આ ખૂબ જ ધર્મનિષ્ઠ મહિલા, જેઓ પોતાનું સમગ્ર જીવન બોહરા કોમ માટે હિમાયતી બની રહ્યાં અને ચોક્કસ પ્રથાઓ પ્રત્યે દુર્લક્ષ સેવવા પોતાનાં સંતાનોને ઉત્તેજન આપતાં રહ્યાં હતાં, આ ખત્ના પ્રથાની ઉપેક્ષા કરવા માટે ક્યારેય તૈયાર નહોતાં. તેમણે તેમના ભાઈને અને મને એમ જણાવ્યું હતું કે જો તેમને દીકરી હોત તો, કદી પણ તેમની સાથે આવું થવા નહીં દેતે. સાત વર્ષની કુમળી વયે પોતાના અનુભવની પીડાજનક વિગત અમણે જણાવી, જ્યારે તેમને ભારતમાં એક પાડોશીના ઘરમાં અંધારાં ભોંયતળિયામાં લઈ જવાયાં હતાં. ત્યાર પછીથી તેમણે વેઠેલી વેદના, આક્રોશ અને લૈંગિક હતાશા તેમની અશ્રુભીની આંખોમાંથી સરી પડ્યા અને હું પણ મારી પોતાની આંખોમાં પણ અશ્રુને રોકી નહીં શક્યો. અન્ય મહિલાઓની આપવીતીઓ વાંચીને મેં અનુભવેલો આક્રોશ પરાકાષ્ઠાએ પહોંચ્યો જ્યારે મને એવી પ્રતીતિ થઈ કે મને આ દુનિયામાં લાવનારી મહિલાને કેટલી વેદના થઈ હશે. એ મહિલા જેને મારા સમગ્ર જીવનમાં હું પ્રેમ કરતો આવ્યો છું, તેણે આ કોમને માફ કરી અને તેનો હિસ્સો બની રહેવા માટે મને ઉત્તેજન આપ્યું, કારણકે તેમની પેઢી માટે કોમ જ સર્વસ્વ છે અને જમાત ખારીજ (નાત બહાર) બનવાનો વિચાર – પરિવાર અને મિત્રોથી અલગ થવાનો ડર – તમારી વેદના, હતાશા અને આક્રોશને ગળી જવાની અને પૂર્વસ્થિતિ (સ્ટેટ્સક્વો)ને સ્વીકારવાની તમને ફરજ પાડે છે. પણ હવે એ બધું વધુ સહન નહીં થાય.

ખત્ના ફરતેની કદરૂપી ડાયન તેમજ બોહરા સમુદાયના અન્ય તમામ અન્યાયોનો સામનો કરવા માટેના હવે શક્તિશાળી વિકલ્પો ઉભા થયા છે. ત્રીસ વર્ષમાં પ્રથમ વખત કહેવાતા ધર્મગુરુઓ અને તેમના મળતિયાઓ ખૂબ ગભરાયા છે. ગુપ્તાંગ વિચ્છેદન (ખત્ના)ને મદદરૂપ થવા અને ઉત્તેજન આપવા બદલ, તેઓ અનિવાર્યપણે કાનૂની પ્રત્યાઘાતોનો સામનો કરશે એટલો જ ભય નથી, પરંતુ સાચો ડર મબલક નાણાકીય લાભો ગુમાવવાનો છે. રોકડ રકમથી ભરેલાં પરબીડિયાં, ઝિયાફતોમાં મળતા લાખો રૂપિયા/ડોલર, મકાનો, કારો અને પરંપરાગત હજારો નાના વહોરા ધંધાઓ જે એક જમાનામાં ઈજારાશાહી ધરાવતા હતા તેની પરનું સામાજીક અને નાણાકીય બન્ને નિયંત્રણ ગુમાવવા લાગ્યા છે.

આવા વધુ અન્યાયો પ્રત્યે આંગળી ચિંધાશે ત્યારે જ વધુ વહોરાઓ જે દેખીતી રીતે હજારોની સંખ્યામાં છે, તેઓ રૂહાની (આધ્યાત્મિક) જ્ઞાન મેળવવા માટે અન્યત્ર જશે. આવી નાણાકીય ખોટ સાથે તેઓ કદી વૈભવશાળી જીવનશૈલીને ટકાવી નહીં શકે જેમાં તેઓ ઊછર્યા છે અને દોમ દોમ સાહયબી ભોગવી છે.

પરંતુ ખાલી શબ્દો કરતા વાસ્તવિક કૃત્ય હંમેશા વધુ મોટા અવાજે પોકારે છે. પ્રથમ પગલું, જે આવશ્યક છે, તે પગલું આ પ્રથા વડે અસર પામેલી તમારા જીવનમાંની વિશેષ મહિલાને શોધવાનું છે, એ મહિલાની સાથે બેસો, તેની સાથે વાત કરો અને તેણે કેવી યાતના અનુભવી છે તેને સમજો. આવો પ્રચંડ ક્રોધ તમારામાં પણ પેદા થશે જે મેં અનુભવ્યો છે.

અત્યારે પ્રચંડ ક્રોધ વ્યક્ત કરવાની જ આપણા માટે આવશ્યકતા રહે છે. આપણી પેઢીમાં એવા લોકોની આપણને જરૂર છે જેઓ રોષે ભરાય. આ કોમનો ત્યાં સુધી બહિષ્કાર કરે જ્યાં સુધી તે લોકોની રુહાની જરૂરિયાતોની સેવા બજાવવા તેને સોંપાયેલી કામગીરીને પૂર્ણ કરવા માટે પાછી નહીં કરે. મઝહબી કોમ આવું કરી શકે અને આવી હોવી જોઈએ.

ખત્નાના પોતાના અનુભવ વિશે મારી માતાએ મને જે રાતે જણાવ્યું ત્યારે તેમની આંખોમાં જોયેલી વેદનાને હું કદી નહીં ભૂલીશ. હું તેની સાથે આગળ વધીશ અને આ પ્રથાનો અંત આવે એવું સુનિશ્ર્ચિત્ત કરવા માટે લડતો રહીશ, આપણે તમામેં પોતાના પક્ષે આવતી ભૂમિકા ભજવીએ તો આ પ્રથા કોમની અન્ય અનૈતિક પ્રથાઓની સાથે બંધ થશે. દિલમાં જોમ અને જુસ્સા સાથે આપને બધાએ આ કામગીરી બજાવવી રહી. આપણાં માતાપિતાની સાથે થયું હતું એવી રીતે આપણા જીવનનો નાશ કરવાની તેઓ ધમકી આપી નહીં શકે. અત્રે આપણી પાસે તમામ હથીયારો છે. સંગઠિત થઈને મજબૂત હાથ રમવાથી આપણે ડરવું નહીં જોઈએ.